12 Years A Slave: in het echt was het erger

Mensen van mijn generatie hebben nochtans geen excuses. In 1977 kwam 'Roots' op tv, een reeks op basis van het gelijknamige boek van Alex Haley. Het verhaal begon in Afrika, waar Kunta Kinte werd ontvoerd en op een schip gezet naar Amerika. We volgden hem en zijn nakomelingen drie, vier generaties lang. In de tweede reeks zagen we op het einde zelfs hoe het personage van Haley uiteindelijk zijn voorvaders bezoekt in Ghana. Zelden heeft een tv-serie meer indruk gemaakt op mij. Het was een deel van de geschiedenis dat niemand mij ooit verteld had. Niks over gehoord op school, waar koloniale wandaden toen nog taboe waren. Geen mens die een verband legde tussen onze onmetelijke rijkdom en de 400 jaar slavernij en plundertochten die grote delen van de wereld voor lange tijd ontwrichtten. Geen woord over de sociale achterstand die Afro-Amerikanen vanaf de geboorte moesten overbruggen en de discriminatie die hen te beurt viel. Martin Luther King: die kenden we. Maar die citeerde dan ook graag uit de bijbel. Hij preekte vrede en geweldloze actie. En toch werd zelfs hij vermoord, in een maatschappij die nog lang niet klaar was met de gevolgen van de slavernij.

Het kan geen toeval zijn dat in die periode ook de reggae in mijn leven kwam, en rastafari. De slavernij was een dominant thema in die jaren, niet alleen als historische verwijzing maar ook als metafoor voor de onderdrukking die nooit was opgehouden. 'Every time I hear the crack of a whip, my blood runs cold.' In sommige versies van 'Slave driver' hoor je die zweepslag ook, een felle, snijdende drumslag. Bob Marley en Mikey Dread hadden het over mental slavery, Judy Mowatt over een 'Slave Queen'. Het onderwerp is sindsdien nooit helemaal verdwenen uit de reggae, toch niet bij de artiesten die bewust kozen voor conscious lyrics. Mijn favoriete 'slavenlied' is een drieledige tune van Singers & Players (On U Sound) uit 1984, featuring Bim Sherman en Prince Far-I. Busy Signal zei recenter nog eens waar het op stond in de sterke track 'Modern day slavery'. De volledige lijst van slavery tunes in mijn platencollectie vind je onderaan dit artikel. Feel free to add.

Niemand heeft de herinnering aan de slavernij en Afrika zo bewust en liefdevol gekoesterd, en wereldwijd in stand gehouden, als de rasta's en de reggaezangers/DJ's. Door hen ben ik ook dieper gaan graven, heb boeken gelezen en films gezien die in het 'westerse' mediacircus onvindbaar zijn. '12 Years a slave' heb ik nooit gecheckt maar zelfs Steve McQueen had nog niet van het boek gehoord, en hij liep toch al jaren rond met het plan om een film te maken over de slavernij. Er zijn in de 18de en 19de eeuw honderden getuigenissen verschenen van (ex-)slaven maar die hebben later nooit de winkels gehaald in Amerika, laat staan de literatuurlijsten op school.

McQueen heeft voor dit verhaal gekozen omdat de kijker zich zo toch nog enigszins kan identificeren met de hoofdpersoon, een 'vrije neger' met een gerespecteerde positie en familie in Saratoga, in de staat New York, waar de slavernij toen (1841) al was afgeschaft. Maar in het zuiden bestond het systeem nog, en sommige slavenhandelaars vonden er niets beter op dan Afro-Amerikaanse burgers te ontvoeren in de noordelijke staten en hen dan voor veel geld aan te bieden op de zuidelijke plantages. Probeer het je even voor te stellen: de ene dag geniet je nog volop van het leven, op stap met de familie, goed gevoed en welgesteld, de volgende dag zit je gekluisterd in ketenen en wordt je genadeloos afgeranseld. Je hoeft niet zwart te zijn om daarin mee te gaan.

De film is amper tien minuten ver als Solomon Northup, het hoofdpersonage, er al stevig van langs krijgt. Dan duurt het bijna twee uurvoor in een scene nog eens nadrukkelijk geweld wordt getoond. Verschrikkelijk, die zweepslagen, volgens de meeste recensenten veel te lang uitgesponnen en bijna niet uit te zitten, maar dat zegt meer over hun dan over een mogelijke inschattingsfout van de regisseur. In verhouding tot het bloed dat van de pagina's spat in sommige boeken, en wat dat betreft ook in de schitterende film 'Amistad' van Steven Spielberg, is dit nog een brave weergave van de feiten. Ik vind het onbegrijpelijk dat series als 'Dexter' en sommige misdaadfilms zonder enig voorbehoud de hemel worden in geprezen als het over geweld gaat en dat McQueen nu over de schreef zou gaan. Hallo! Hij heeft zich nog ingehouden.  Een film die het ware gelaat van de slavernij zou tonen, van op de Afrikaanse kusten tot op de Amerikaanse plantages, zou allicht nog 'gewelddadiger' geacht worden, zoals 'Apocalypto'. De waarheid kwetst, zeker in kringen waar ze die waarheid nooit onder ogen hebben gezien.

Wat allemaal niet wegneemt dat '12 Years a Slave' een prachtige film is die een uitstekend beeld biedt van het leven in slavernij op de plantages midden 19de eeuw, enkele jaren voor de Amerikaanse burgeroorlog definitief een einde zou maken aan het verderfelijke systeem. We maken kennis met echte racisten, rednecks die de zwarten behandelen als inferieure wezens en met geen stokken te overtuigen zijn van hun menselijkheid (die ze zelf dus geheel en al ontberen). Maar er zijn ook iets intelligentere opzichters en plantagehouders, minder hard tegen hun slaven, maar evengoed schuldig aan het in stand houden van de slavernij.

Luister ook naar de liederen die de slaven zingen tijdens het werk, songs die later tot blues, jazz en pop zouden gekneed worden. 'Roll Jordan Roll'! Het is misschien wel de mooiste erfenis die de slaven ons hebben nagelaten. We zien hoe ze hun blanke heren en dames entertainen met (square)dans en muziek, in de Europese traditie maar met hun eigen accenten.

Herkenbaar uit de reggae, maar hier gebruikt in een heel andere context, zijn de bijbelcitaten. De blanken rechtvaardigen hun racisme en superioriteit op basis van de bijbel, de zwarten halen er hoop en troost uit. Goed gezien van die masters, om de slaven te indoctrineren met de misleidende dogma's van hun eigen heilige boek.

Het geweten van de plantagehouders en opzichters knaagt, daar laat Steve McQueen geen twijfel over bestaan. Maar slechts één man benoemd het Kwaad bij naam: het personage gespeeld door Brad Pitt, tevens producer en geldschieter van de film. 'Vergeet Brad Pitt' schrijven de recensenten maar hij is wel de enige blanke die zijn geweten laat spreken. Misschien spreekt hij, meer dan de andere personages, het schuldgevoel in ons aan? Hij, die niet blind was voor de wantoestanden? En dat kunnen sommige mensen blijkbaar nog altijd niet verdragen, net zomin als het spaarzame geweld in de film kunnen verteren. Ik vond Brad Pitt geweldig in zijn bijrol.

Zeker gaan kijken dus, en laat je niet afschrikken door verhalen over buitensporig geweld. Wij hebben alleen in de voorfilmpjes al meer bloed en lijken gezien dan in heel '12 Years a Slave' samen.

400 Years: 35 crucial reggae slavery songs 

01. Slave master (Flick Wilson)

02. Mental slavery (Mikey Dread)

03. Slavery days (Noel Philips)

04. Slave (Willi Williams)

05. Slave dub (Willi Williams)

06. Black slavery days mosh (Mos Def)

07. Black slavery days (Skulls)

08. Third World (Skulls)

09. Slavery days (Burning Spear)

10. More slavery (Joe Higgs)

11. Slavery dub (Skin, Flesh & Bones)

12. Slave driver dub (Sly & Robbie)

13. Slave driver (Gregory Isaacs

14. Slave driver (Dennis Brown)

15. Slave driver (Bob Marley & The Wailers)

16. 400 years (The Wailers)

17. 400 years (Bob Marley & The Wailers)

18. Slave queen (Judy Mowatt)

19. Old slaves (Stephen Marley)

20. Slave call (Ethiopians)

21. Too long in slavery (Culture)

22. Slave master (Gregory Isaacs)

23. Son of slaves (Junior Delgado)

24. Slaving(Lloyd Parkes)

25. Honesty (Big Youth)

26. Slave (Derrick Harriott)

27. Work all day (Barry Biggs)

28. Slave market (Gregory Isaacs)

29. Slavery let I go (Dr. Alimantado)

30. Mr Slave driver (U-Roy)

31. Slave ship (Congo Ashanti Waugh)

32. Debt is slavery (Amandla Band)

33. No more we slave (Jah Mason)

34. Modern day slavery (Busy Signal)

35. Dungeon/Merchant ship/Jah army band (Singers & Players)