R.I.P. Benjamin Zephaniah (1958-2023)

Zephaniah is ongetwijfeld het bekendst voor zijn werk als schrijver en dichter, maar was daarnaast ook acteur, anarchist, Rasta, innovator, activist, tuinier, legende, veganist, martial arts meester, kinderheld, ital kok, idealist, dyslecticus, meditator, mensenkenner, pionier, communitybouwer, taboedoorbreker en iedereens favoriete oom. Ik heb nooit begrepen hoe iemand tegelijk zo boos kon zijn en toch zo liefdevol, tegelijk zo buitengewoon geniaal en groots, maar zo doodgewoon en authentiek. Zephaniah's naam ging vaak over de lippen als mogelijke kandidaat voor Poet Laureate (dichter des vaderlands), maar voor hem was het veel belangrijker om "the people's laureate" te zijn.

Geboren in 1958 groeide hij op in Handsworth, Birmingham, als zoon van immigranten, een Bajan vader en Jamaicaanse moeder. Het plaatsje Handsworth, bij reggaeliefhebbers ook wel bekend van Steel Pulse's "Handsworth Revolution", was een broeihaard van Caribische cultuur en verzet tegen racisme en politiegeweld. Zephaniah ging er naar school, maar door zijn dyslexie en moeilijk gedrag werd hij van school naar school gestuurd, om dan uiteindelijk op 13-jarige leeftijd op straat te belanden zonder diploma. Al snel schoolde hij zich om tot kleine crimineel en, na enkele inbraken en aanvaringen met de politie, belandde hij uiteindelijk in de gevangenis.

In 1979 verhuisde hij naar Londen, waar hij betrokken was in de rassenrellen van de jaren '80. Het politiegeweld liet een diepe indruk op hem na, zoals blijkt uit zijn gedicht 'Dis Policeman Keeps on Kicking Me To Death', gebaseerd op waargebeurde feiten. Al van jongsaf maakte Zephaniah rijmpjes in zijn hoofd en trad hij ook af en toe op, maar in 1980 verscheen zijn eerste echte dichtbundel 'Pen Rhythm'. Een jaar later kwam ook zijn eerste album 'Rasta' uit, waarmee hij veel bijval oogstte. 'Rasta' was immers het eerste album waaraan The Wailers meewerkten na de dood van Bob Marley en het bevatte een hommage aan Nelson Mandela, die Zephaniah op zijn beurt uitnodigde als host voor zijn 'Two Nations Concert' in the Royal Albert Hall in 1996. Intussen had Zephaniah al tal van dichtbundels gepubliceerd, waaronder het succesvolle boek met kinderpoëzie 'Talking Turkeys' in 1994.

Door zijn dyslexie had hij moeite met lezen en schrijven en maakte hij er een missie van om het dode imago van poëzie teniet te doen en het genre voor iedereen toegankelijk te maken. In die missie is hij dan ook geslaagd als geen ander. Zephaniah schreef poëzie, romans en toneel voor kinderen, adolescenten en volwassenen. De nadruk lag steeds op het gesproken woord en het ritmische element, wat zo kenmerkend is voor dub poetry. Maar waar veel dub poetry vooral aansloeg bij een nichepubliek van zwarte activisten en intellectuelen, wist Zephaniah iedereen te bereiken. Zijn grote verdienste was dat hij het voorheen obscure genre voor iedereen toegankelijk maakte. Zijn gedichten en toneelstukken werden massaal opgenomen in schoolcurricula in het Verenigd Koninkrijk. Waar wij Annie M.G. Schmidt voorgeschoteld krijgen, leren kinderen in Zuid-London over poëzie met 'Talking Turkeys' en 'Funky Chickens'. Hij ging ook zeer actief op bezoek in scholen, vaak in probleembuurten met veel immigranten, om kinderen kennis te laten maken met poëzie.

Zijn vaak eenvoudige en ludieke stijl werd niet altijd door iedereen gewaardeerd. Jamaicaans reggae studies icoon en expert in mondelinge literatuur Carolyn Cooper verwees ooit naar één van zijn gedichten als "pure greeting card doggerel" (pure bagger voor op een wenskaart). Maar laat dat nu net Zephaniah's sterkte zijn: hij kon op een heel simpele en aanstekelijke manier rijmen over elk onderwerp, van rassenhaat tot natuurbescherming, en beroerde daarmee de harten van miljoenen lezers en luisteraars. Zijn prachtig geïllustreerde bundel 'Nature Trail' uit 2021 is erg populair in kleuterscholen om kinderen van 3-5 respect voor de natuur bij te brengen. Zijn roman 'Refugee Boy' uit 2001 liet tieners kennis maken met de realiteit van het vluchtelingenbestaan. Zijn gedicht 'People Need People' dat hij nog net voor de COVID-19 pandemie schreef, bleek enkele maanden later brandend actueel. En zijn dicht- en prozabundel 'Rasta Time In Palestine' uit 1990 blijkt nu ook weer extra relevant.

Zoals gezegd haalde Zephaniah geen diploma, maar dat maakte hij ruimschoots goed met maar liefst 16 eredoctoraten, zijn titel van professor en zijn talrijke awards en posities als artist in residence (onder andere aan Cambridge University). In 2003 kreeg hij een OBE (Order of the British Empire) aangeboden, één van de hoogste onderscheidingen die je overhandigd kan krijgen van het Britse koningshuis. Hij weigerde die doodleuk, onder de beroemde woorden: "Me? I thought, OBE me? Up yours, I thought!". Heel zijn werk en carrière stond immers in het teken van anti-empire, verzet tegen de restanten van de slavernij en het kolonialisme, dus wilde hij geen medaille ontvangen waar het woordje "empire" aan kleefde. Verder vond Zephaniah het ook teleurstellend en frustrerend dat hij steeds erkenning kreeg voor zijn werk in de letteren, maar niet voor zijn werk als activist. Naar eigen zeggen was dat activisme wat echt het verschil maakte.

Zephaniah zette zich in voor tal van goede doelen, met als overkoepelend thema de strijd tegen onrecht. Hij bleef zijn leven lang vechten tegen racisme en discriminatie en was dan ook een graag geziene gast in politieke talkshows. Met zijn gave om complexe thema's op een doordachte maar eenvoudige manier te verwoorden, kon hij politici met hun mond vol tanden laten staan. Zephaniah was ook een radicaal dierenrechtenactivist die zich inzette voor het Animal Liberation Front en People for the Ethical Treatment of Animals. Hij was dan ook een overtuigd veganist, waarover hij schreef in zijn 'Little Book Of Vegan Poems' in 2000. Eerder dit jaar verscheen op zijn Instagram het aanstekelijke nummer met videoclip 'We Are The Vegans' en in een interview met The Guardian waarbij hij gevraagd werd naar zijn voornemens voor 2023, verklaarde hij: "I'll stop saying I don't eat meat - and tell people I don't eat animals.".

Gedurende zijn leven bleef hij zich (als ex-gevangene) ook inzetten voor het lot van gevangenen. Hij schreef consequent brieven aan gevangenen, trad op in gevangenissen en werkte ook mee aan 'We Are All Human', een tentoonstelling met kunst van gevangenen. Hij bleef zich ook engageren voor projecten voor kinderen met dyslexie, kinderen uit achtergestelde buurten, maar ook voor het gezondheidspersoneel (zijn moeder was verpleegster). Zephaniah was een fervent beoefenaar en lesgever van karate, kung fu, tai chi en yoga. Zo gaf hij bijvoorbeeld cursussen zelfverdediging aan vrouwen met een risicoberoep om slachtoffer te worden van geweld. En uiteraard bleef hij zich ook uitspreken tegen politiegeweld, door zijn eigen ervaring en zeker ook nadat zijn neef Mikey Powell in 2003 overleed tijdens een aanvaring met de politie, op een gelijkaardige manier als George Floyd.

In 2008 trok hij weg uit Londen om zich in een dorp in Lincolnshire te vestigen. Hij spendeerde een deel van het jaar in zijn bungalow met tuin, en woonde ook een deel van het jaar in China, waar hij veel mediteerde, samen met de oudjes tai chi beoefende op het dorpsplein en zich verder verdiepte in de geheimen van kung fu. Vanaf 2013 tot 2022 was hij in menig huiskamer op het scherm te zien als preacher Jeremiah Jesus in de populaire reeks 'Peaky Blinders'. In 2018 verscheen ter ere van zijn 60ste verjaardag zijn autobiografie 'The Life And Rhymes Of Benjamin Zephaniah', waarin hij op zijn eigen authentieke en ontwapenende manier zijn levensverhaal vertelt. Het is één van de eerlijkste autobiografieën die ik al gelezen heb.

Zephaniah vertelde ook openlijk over zijn onvruchtbaarheid en over hoe dat hem, zelfs op zijn 64, nog tranen in de ogen kon doen krijgen. Binnen de Caribische gemeenschap is dat een gigantisch taboe. Typische zaken waar westerse mannen status mee kunnen verwerven zoals geld en macht, zijn in die gemeenschappen vaak niet zo makkelijk te bereiken, dus wordt status bepaald door zaken als viriliteit en vruchtbaarheid. Het is dan ook niet niks om als zwarte man te praten over je onvruchtbaarheid. In 2005 schaarde Zephaniah zich ook achter de campagne van Amnesty tegen homohaat in Jamaica, een ander gevolg van het buitenproportionele belang dat gehecht wordt aan heteroseksualiteit en vruchtbaarheid in die gemeenschappen.

Intussen zijn alle grote namen uit de dub poetry al wel eens gepasseerd op Reggae Geel, en hoewel elke dichter en elk optreden zijn eigen sterktes heeft, was het Benjamin Zephaniah in 2010 die het meeste de connectie met het publiek kon maken. Waar mensen vaak in gesprek zijn en de optredens als iets op de achtergrond beschouwen, zat bij Benjamin Zephaniah echt iedereen in de tent te luisteren, terwijl hij als een bal energie over het podium stuiterde. Zijn optredens zijn heel visueel en hij beeldt soms heel grafisch zijn gedichten uit. Na de optredens neemt hij altijd ruim de tijd om met iedereen een praatje te maken. Daaruit blijkt dan dat de mens Zephaniah nog indrukwekkender is dan de schrijver en performer. De zenuwen die je hebt omdat je oog in oog komt te staan met zo'n legende, vallen gelijk weg bij de eerste zin. Zephaniah is de gewoonheid zelve en luistert geïnteresseerd en aandachtig naar wat je vertelt. Het voelt alsof je met je beste vriend in gesprek bent.

Die "beste vriend" of "favoriete oom" zoals hij door velen bestempeld werd, is nu dus niet meer. Totaal onverwacht, want zijn energieke aanwezigheid en gezonde en sportieve levensstijl gaven de indruk dat hij ons nog lang zou entertainen met innoverende woordspelletjes en aangrijpende getuigenissen. Maar een hersentumor werd hem fataal op 65-jarige leeftijd. Amper acht weken nadat hij zelf het nieuws vernam, is hij eraan bezweken. En hoewel hij niet verder leeft in de kinderen die hij zo graag wou, leeft hij wel verder in zijn omvangrijke oeuvre waarmee hij een publiek van jong en oud bereikt. En hopelijk leeft zijn activisme verder in de mensen die hij kon inspireren. In een interview zei hij eens dat hij op zijn grafsteen wou laten zetten "He tried to love everybody", en dat blijkt ook overduidelijk uit zijn werk en de vele reacties op zijn dood.

Omdat het december is, kan ik het niet laten om te eindigen met een boodschap van Benjamin himself:

Be nice to yu turkeys dis christmas
Cos' turkeys just wanna hav fun
Turkeys are cool, turkeys are wicked
An every turkey has a Mum.
Be nice to yu turkeys dis christmas,
Don't eat it, keep it alive,
It could be yu mate, an not on your plate
Say, Yo! Turkey I'm on your side.
I got lots of friends who are turkeys
An all of dem fear christmas time,
Dey wanna enjoy it, dey say humans destroyed it
An humans are out of dere mind,
Yeah, I got lots of friends who are turkeys
Dey all hav a right to a life,
Not to be caged up an genetically made up
By any farmer an his wife.

Turkeys just wanna play reggae
Turkeys just wanna hip-hop
Can yu imagine a nice young turkey saying,
'I cannot wait for de chop',
Turkeys like getting presents, dey wanna watch christmas TV,
Turkeys hav brains an turkeys feel pain
In many ways like yu an me.

I once knew a turkey called…Turkey
He said "Benji explain to me please,
Who put de turkey in christmas
An what happens to christmas trees?",
I said "I am not too sure turkey
But it's nothing to do wid Christ Mass
Humans get greedy an waste more dan need be
An business men mek loadsa cash'.

Be nice to yu turkeys dis christmas
Invite dem indoors fe sum greens
Let dem eat cake an let dem partake
In a plate of organic grown beans,
Be nice to yu turkey dis christmas
An spare dem de cut of de knife,
Join Turkeys United an dey'll be delighted
An yu will mek new friends 'FOR LIFE'.