De groengeelrode globalisering: een voorval

Nadat ik me had ontdaan van laptoptas, paraplu en dergelijke installeerde ik me op de hoek van een tafeltje waar ik goed alles kon bespieden (de shop herbergt de meest kleurrijke karakters, waaronder mezelf). Die dag viel mij een portie Runtz ten deel, een strain die zorgt voor de nodige hersenactiviteit hetgeen ik wel kon gebruiken voor het bioscoopbezoekje later die avond (een anderhalf uur durende operavoorstelling van Maria Callas in Parijs, 1958).

Na het oproken van mijn spliff stond ik recht om te gaan afrekenen en wilde op het gemakje terug naar buiten wandelen, richting Cinecitta. Voor mij zwaaide de deur plotseling open en een in vol ornaat getooide "rastaman" stapte op me af met een gezicht dat donder en bliksem sprak (u weet wel, "Lightning, brimstone and fire!"). Hij ging uitdagend voor me staan en begon te orakelen (vergeef me de letterlijkheid van het patwa, maar dat moet u er dan maar even bij nemen: "Bomboclaat, sissy bwai, weh you hidin in a female clothes, Jah curse you bad bad bad!". Ik bleef moedig voor hem staan en sprak de woorden: "Jah Rastafari, Emperor Haile Selassie I of Ethiopia, born on July 23d, 1892, the 225th descendant in the line of king Solomon and David, would never curse a man!". Nadat ik hem een verbouwereerde blik had bezorgd van hier tot in Kingston, droop ik af. Hèhè, dacht ik aanvankelijk, die heb ik goed liggen gehad. De avond passeerde rustig zonder verdere incidenten onder het rozenrode gezang van La Callas.

De volgende ochtend werd ik wakker na een onrustige nacht waarin het voorval maar door mijn hoofd bleef malen. Ja, er was/is de homo- en transfobe cultuur op Jamaica, maar zelfs daar zorgt een goed door het buitenland gefinancierd J-FLAG (de Jamaicaanse belangenorganisatie voor holebi's) voor de nodige educatie, opvolging en monitoring. Homofobe misdaden worden meer opgelost en ook het aantal holebi-gerelateerde moorden neemt voor het eerst in vijftig jaar tijd af.

Ook binnen het Jamaicaanse culturele vehikel bij uitstek, reggae in al zijn vormen, wordt tegenwoordig meer en meer rekening gehouden met gevoeligheden van minderheden. Dit houdt in dat je aan de ene kant artiesten krijgt die het er simpelweg niet meer over hebben (of het er nooit over gehad hebben in the first place) of enkel in bedekte termen (type Sizzla en Capleton) en aan de andere kant artiesten die openlijk en vrij expliciet holebi-vriendelijke teksten toelaten in hun muziek of tijdens interviews (type Burning Spear, Eek-A-Mouse en wijlen Apple Gabriel, die zong "Dont't you fight the gays and the lesbians…" in 'Give Them Love'). Als er dus op Jamaica een kentering aan de gang is, dan moet het binnen de Jamaicaanse (en bij uitbreiding de reggaecultuur) cultuur in Europa nog meevallen, toch?

Daar wringt dus blijkbaar het schoentje. Hier moeten we even een omweg maken via de sociolinguïstiek. In zijn boekje 'Discourse' (2005) legt de Belgische professor taalkunde en publiek intellectueel Jan Blommaert een aantal dingen uit die ons het bovenstaande beter doen begrijpen. Hij spreekt daar van een conflatie van taal en cultuur, met name in de muziekwereld, waar taal een erg belangrijke rol speelt: taal is met andere woorden het vehikel voor cultuur. Op deze manier komen dus geglobaliseerde templates onze kant op, die dan moeten geïntegreerd worden (of gehercontextualiseerd zoals Blommaert het noemt) in lokale culturele eenheden. Deze eenheden bevatten, net zoals de geglobaliseerde templates, waarden en normen die met elkaar kunnen clashen.

Het gaat hier echter niet om de clash van culturen zoals Francis Fukuyama dat in zijn bespiegelingen over het "einde van de geschiedenis" schetste, maar wel een fijnmazig net van semiotische geglobaliseerde eenheden die allerlei tekens, vormen, normen, waarden en zo meer bevatten (de semiotiek bestudeert tekens in al zijn vormen). Doordat het Jamaicaanse culturele template binnen de lokale Nederlandse context wordt gehercontextualiseerd, ondergaat het de nodige veranderingen. Echter, de conservatieve Jamaicaanse blik op vrouwen en holebi's schijnt aan weinig verandering onderhevig te zijn geweest, getuige mijn nodige kanttekeningen bij de programmatie van het Jamaicaanse mekka in Europa, Reggae Geel (2016, 2017, 2022, 2023).

Eigenlijk is dat een vreemd beestje in een Nederlandse cultuur waar homorechten alom erkend zijn en zelfs de VVD (de rechts-liberale partij van Mark Rutte) vorige legislatuur met een uitgebreid pakket maatregelen kwam, waaronder de nieuwe transwet waardoor trans mensen sneller officieel van geslacht kunnen veranderen. Eigenlijk is homofobie ook een vreemd beestje binnen de Vlaamse en Nederlandse reggaecultuur, me in herinnering brengend de vele feesten georganiseerd door Klein Verzet, de anarchistische groep uit Geel; de in Afrikaanse peace and love gedrenkte feesten van de waanzinnige dj's Bente en Carlos en de Bong-feestjes in het Geelde jeugdhuis Vonk (toen De Bogaard, voor de afficionado's). Toch is er binnen de Benelux-scene regelmatig (en dit sinds ongeveer 1997, 1998) sprake van opruiende teksten of optredens geweest.

Wat betekent dit nu allemaal voor mij als trans persoon die nog steeds voorzichtig actief is binnen de reggae-scene?

Ten eerste dat ik voortdurend, ondanks de goede bedoelingen van velen binnen deze scene, op mijn hoede ben wanneer ik in roodgeelgroene kringen vertoef. Wanneer een trans persoon uit de kast komt, althans in mijn ervaring, is dat bijna een vrijbrief voor het krijgen van paranoïde trekken ('zullen ze zien dat ik eigenlijk een man was?' enz.). Het feit dat sommigen binnen de overigens grotendeels van peace and love overlopende reggae-scene toch zulke schadelijke anti-holebi standpunten koesteren, draagt hieraan bij. Je hebt overal extremisten, ook binnen deze scene.

Ten tweede is er de reactie op mijn publieke optreden ten aanzien van Reggae Geel. Jaren heb ik onder diverse schuilnamen en aliassen amok gemaakt tegen de deels homofobe programmatie. Tot er dit jaar dan toch hoop aan de horizon gloorde met een fantastisch programma onder de Geelse zon. Helaas bleef elke reactie of verontschuldiging van het festival uit; er werd zelfs naarstig gewerkt om de artiesten in kwestie te verdedigen. Ik wil absoluut niet natrappen naar het mooie festival: integendeel, ik prijs de open geest van sommige van de organisatoren en medewerkers.

Ten derde, als ik in een Tilburgse slome coffeeshop op een vroege vrijdagavond al het risico loop om in mekaar geslagen te worden, wat dan met de wat uitgelatenere momenten tijdens concerten en fuiven? Wie, o wie, kan daar mijn veiligheid als trans persoon garanderen? Ik vraag het me af. 

Jenny-Louise Van der Aa is senior visiting researcher aan het Titus Brandsma Instituut, Radboud Universiteit Nijmegen.